STOP GWAŁTOM
[STOP GWAŁTOM]
Plakat autorstwa © Rodchenko & Stepanova Archive, DACS, RAO, 2011 udostępniony Feminotece przez organizację Rape Crisis Scotland
Jak możesz pomóc

"Przemoc ze względu na płeć jako problem i wyzwanie dla mężczyzn" Jackson Katz

"Jak wychowywać naszych synów i uczyć ich bycia mężczyzną?" Tony Potter

"Mężczyźni przeciwko przemocy seksualnej mężczyzn wobec kobiet" Jacek Fenderson

Mity i fakty na temat przemocy wobec kobiet

10 porad jak zapobiegać gwałtom

Jacek Fenderson
Mężczyźni przeciwko przemocy seksualnej mężczyzn wobec kobiet

Artykuł ukazał się w raporcie wydanym przez fundację Feminoteka "Dość miliczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce"

Przemoc wobec kobiet jest podstawową barierą dla równości płci. Przemoc niszczy fizyczne i psychiczne zdrowie kobiet, ogranicza możliwość podejmowania nieskrępowanych decyzji, nie pozwala na równą partycypację kobiet w życiu politycznym i społecznym. Męska przemoc zarówno wyraża, jak i podtrzymuje patriarchalne stosunki władzy. Przez ostatnie kilkadziesiąt lat kobiety, grupy i ruchy kobiece z całego świata próbowały krytykować, odpowiadać i powstrzymywać przemoc względem kobiet. Ich wysiłki są wspierane przez mniej liczną, ale ciągle rosnącą grupę mężczyzn.

Biorąc pod uwagę przemoc wobec kobiet, mężczyźni są zarówno częścią problemu przemocy, jak i jego rozwiązaniem. Częścią problemu, gdyż w większości przypadków to mężczyźni są sprawcami przemocy wobec kobiet, o czym świadczą policyjne statystyki: 99% sprawców przemocy seksualnej względem kobiet to mężczyźni (http://policja.pl/statystyki). To mężczyźni również są rozwiązaniem problemu przemocy, gdyż to właśnie ich zachowanie musi ulec zmianie, aby zmniejszyć liczbę przypadków przemocy względem kobiet.

Przemoc jest zjawiskiem w dużej mierze związanym ze społeczno-kulturowym wzorcem zachowań. Męskość, jako cecha definiowana przez kontekst społeczny, jest utożsamiana z siłą, agresją i dominacją. Taki wzorzec uwarunkowany jest społecznie, historycznie i polityczne. Świadczą o tym badania nad kulturami, w których agresja związana z rolą płciową jest nieobecna lub też bardzo rzadka . Świadczy o tym również fakt, iż jest bardzo wielu mężczyzn, którzy nie akceptują przemocy. Ponadto istnieje wyraźny związek pomiędzy społecznym wzorcem męskości a obserwowanym w danym społeczeństwie przyzwoleniem na przemoc wobec kobiet.

Przemoc wobec kobiet jest znacznie bardziej prawdopodobna w kulturach, w których męskość definiowana jest przez takie atrybuty jak dominacja, wytrzymałość, honor. W takim społeczeństwie mężczyźni agresywni, pozbawieni empatii, wykorzystując swoją uprzywilejowaną względem kobiet pozycję, po prostu spełniają kulturowe wymogi dotyczące płci i zachowania. Mężczyźni, dla których przemoc jest nieodłącznym atrybutem męskości, są znaczni bardzie skłonni do zachowań seksualnie agresywnych i natarczywych. Badania prowadzone wśród sprawców gwałtów wykazały, iż identyfikują się oni z tradycyjnym wzorcem męskości, powielają stereotypy dotyczące ofiar gwałtów oraz uważają, iż mężczyźni generalnie powinni dyscyplinować i karać kobiety. Mężczyźni z tradycyjnym, surowym i mizoginicznym podejściem do ról płciowych są bardziej skłonni do stosowania przemocy fizycznej wobec kobiet . Dodatkowo, w sytuacji kiedy grupa rówieśnicza zachęca i usprawiedliwia wykorzystywanie kobiet, znaczna cześć relacji damsko-męskich opiera się na wykorzystywaniu kobiet.

Biorąc pod uwagę konkretne przykłady przemocy - w relacjach rodzinnych, w otoczeniu bliskich znajomych itp., zależność pomiędzy męskością, władzą a przemocą jest jeszcze bardziej istotna. Poziom przemocy wobec kobiet jest wyższy w społeczeństwach, w których męska dominacja na polu ekonomicznym oraz decyzyjnym w rodzinie jest silniejsza niż w społeczeństwach, w których panuje bardziej sprawiedliwy podział ról w rodzinie.

Teoretyczne analizy wskazują, iż znacznie większy wpływ na stosowanie przemocy mają społeczne oczekiwania względem płci niż sama płeć jako cecha biologiczna. Nie należy jednak zapominać, iż duży wpływ na zachowania przemocowe mają również inne pozostałe czynniki społeczne, takie jak pozycja, historia osobista, wpływ grupy odniesienia itp.

W wielu krajach na świecie mężczyźni zdają sobie sprawę z ogromnej odpowiedzialności, jaka na nich spada w kwestii przeciwdziałania przemocy, w tym przemocy seksualnej wobec kobiet. Praca nad zmianą stanu rzeczy przybiera dwie postaci. Można mówić o podejściu indywidualnym, czyli o pracy ze sprawcami przemocy seksualnej w celu zmiany zachowania osób, które już dopuściły się nadużyć, oraz o podejściu ogólnym, czyli o pracy nad społeczeństwem, nad tworzeniem alternatywnego modelu męskości. Strategia pracy nad panującym modelem męskości i kobiecości jest w istocie prewencją przemocy, strategią być może czasochłonną i długoterminową, ale przynoszącą trwałe efekty.

Kampania Białej wstążki

Najbardziej znany przykład męskiej grupy zajmującej się przeciwdziałaniem przemocy względem kobiet to „Kampania białej wstążki” . To pierwsza międzynarodowa akcja tego typu, która dziś skupia setki tysięcy mężczyzn na całym świecie. Akcja powstała w reakcji na zabójstwo 14 kobiet przez antyfeministę w roku 1991 w Kanadzie. Pomysł na kampanię jest bardzo prosty: jej celem jest zachęcenie mężczyzn do sprzeciwiania się przemocy wobec kobiet. Symbolem kampanii jest biała wstążka. Jej przypięcie oznacza deklarację niestosowania przemocy wobec kobiet i nieignorowania jej przejawów. Wokół tej międzynarodowej kampanii w kilkunastu krajach uformowały się podobne grupy, których celem jest również położenie kresu przemocy względem kobiet.

Kampania została przygotowana przez kanadyjską grupę „Men Against Sexual Assault and Rape”. Grupa stworzyła również dwie serie prowokacyjnych, a przez to bardzo sugestywnych wlepek. Pierwsza z nich to duży, wyraĽny, biały napis na czarnym tle „Tylko dlatego że była zbyt przestraszona, aby walczyć,drapać, gryźć, kopać, płakać, nie oznacza, iż to nie był gwałt”. Kolejna seria wlepek oparta jest na innym pomyśle: przedstawiają one postaci kobiet w różnych pozach, w różnych okolicznościach, np. żebrzącą bezdomną kobietę, dziewczynę na dyskotece, kobietę opalającą się na plaży itp. Na każdym zdjęciu małą, acz wyraźną czcionką, napisane jest hasło To nie jest zaproszenie do gwałtu. Wlepki były umieszczane w męskich toaletach w USA i Kanadzie. Kampania miała na celu przełamanie tendencji do zrzucania odpowiedzialności za gwałt na ofiarę oraz w prosty sposób komunikować, iż gwałt to każda forma zachowania seksualnego, na którą partnerka (partner) nie wyraża zgody.

Mężczyźni mogą powstrzymać gwałt

Najwięcej męskich grup skupionych na przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet znajduje się właśnie w USA – w tej chwili jest ich ponad sto. Grupa „Men Can Stop Rape” („Mężczyźni mogą powstrzymać gwałt”) z Waszyngtonu traktuje mężczyzn jako sojuszników kobiet w walce z przemocą i stara się zmienić wzorzec męskości tak, aby relacje pomiędzy płciami oparte były na równości i sprawiedliwości. Grupa zajmuje się pracą z młodzieżą, wystąpieniami medialnym, prowadzeniem warsztatów i kampanii w całych stanach zjednoczonych. Ich akcje to m.in wykupienie całostronicowego ogłoszenia w lokalnych gazetach w Massachusetts wzywającego mężczyzn do „odrzucenia męskiej kultury przemocy i tworzeniu więzi opartych na partnerstwie, w celu zapewnienia bezpieczeństwa, dla mężczyzn, kobiet i dzieci”.

W tym roku (2011), grupa organizuje równocześnie kilka akcji. Jedna z nich, skierowana do amerykańskich studentów, stara się przełamać bierność świadków przemocy. Na plakatach przedstawione są potencjalnie niebezpieczne sytuacje i komentarz pochwalający aktywną reakcję świadków. Przykładem może być plakat przedstawiający sytuację natarczywego, pijanego adoratora oraz samotną dziewczynę przy barze. Sytuację ratuje znajomy napastowanej, który dzwoniąc do niej, daje jej pretekst do pozbycia się natręta. Akcja nosi tytuł: „A jakie jest Twoje stanowisko?” . Każdy wzór plakatu namawia do zajęcia zdecydowanego stanowiska wobec sytuacji, które mogą prowadzić do przemocy seksualnej. Organizacja „Men Can Stop Rape” uczestniczyła również w tworzeniu nowego serialu emitowanego od początku września 2011 r. w MTV. Serial porusza kwestie aktywności internetowej i roli portali społecznościowych w życiu współczesnych nastolatków. Dzięki obecności członków „Men Can Stop Rape” podczas tworzenia scenariusza, cała telewizyjna seria kładła nacisk na zagrożenia, jakie wynikają z nadmiernej otwartości w sieci i przestrzegają przed cyber-szantażowaniem w celu wymuszania czynności seksualnych . Serial ma wydźwięk edukacyjny, profilaktyczny, stara się kreować odpowiedzialne podejście do korzystania z internetu w celu uniknięcia przemocy seksualnej.

Wezwanie do mężczyzn

Innym ciekawym przykładem męskiej organizacji związanej z przeciwdziałaniem przemocy względem kobiet jest amerykańska organizacja „Call To Men” („Wezwanie do mężczyzn”). W ścisłej współpracy z kobiecymi organizacjami stara się angażować mężczyzn do walki z przemocą seksualną. Członkowie organizacji wierzą, że przeciwdziałanie przemocy domowej i seksualnej powinno być w dużej mierze odpowiedzialnością mężczyzn. Mimo tego, że to kobiety zazwyczaj podnoszą tę kwestię, organizacja jest zdania, że rozwiązanie problemu leży głównie w rękach mężczyzn, ponieważ to oni w głównej mierze są jej sprawcami.

Głównym celem organizacji jest przekształcenie norm społecznych, które definiują męskość w kulturze. Mężczyźni z „Call To Men” starają się afirmować doświadczenia kobiet, jednocześnie wykazując dużą troskę i nadzieję na zmianę mężczyzn. Poprzez seminaria, kampanie, warsztaty organizacja wzywa mężczyzn do refleksji nad swoim zachowaniem, rolą społeczną i wzorcami relacji międzyludzkich. Organizacja przygotowuje wiele materiałów dydaktycznych, w tym filmów wideo, w które mogą zaopatrzyć się inne instytucje pragnące przeciwdziałać przemocy seksualnej. Praca organizacji polega również na promowaniu odpowiedzialnych postaw w mediach oraz prowadzeniu kampanii „5000 mężczyzn”. Kampania ta polega na zebraniu podpisów pod internetową petycją promującą alternatywne wzorce męskości i relacje pozbawione przemocy. Organizacja zajmuje się również sprawcami przemocy i udziela im psychologicznej pomocy, aby wypracowywać nowe dla nich modele postępowania.

Stań się lepszym mężczyzną

Podczas mistrzostw świata w piłce nożnej w Republice Południowej Afryki w roku 2010 uroczyście rozpoczęto kampanię „Men Up” („Stań się lepszym mężczyzną”). Została ona powołana przez amerykańskiego dziennikarza poruszonego powszechnymi w Afryce przypadkami wojennych gwałtów, przemocy domowej, obrzezania i wykluczania kobiet z życia politycznego. Kampania ma na celu przekonanie mężczyzn do zwalczania przemocy wobec kobiet. Opiera się na wykorzystywaniu wizerunku popularnych sportowców do promocji wrażliwych na przemoc postaw. W ramach kampanii prowadzone są zajęcia w szkołach na terenie całej Afryki oraz tworzone są plakaty i krótkie internetowe spoty. Kampania ma na celu „wykorzystanie męskich atrybutów siły i opiekuńczości w celu przeciwdziałania przemocy seksualnej względem kobiet” (słowa twórcy kampanii Jimmiego Briggsa). Należy również zwrócić uwagę na to, że męski charakter sportu jako zjawiska kulturowego jest poniekąd zaprzeczeniem działania przeciw przemocy. Kultura sportu istotnie wpływa na ustalanie agresywnego wzorca męskości jako kulturowej normy. Sport od najmłodszych lat uczy chłopców pełnych przemocy wzorców zachowań takich, jak ekstremalne współzawodnictwo, dominacja, agresja. Poprzez trening sportowy chłopcy uczą się hamować swoją wrażliwość i empatię. Przemoc jest oswajana i nagradzana w sporcie, a media przedstawiają takie zachowania zwykle w pozytywnym świetle. Innymi słowy, kampania „Men Up” nie stara się wpływać na wzorzec męskości. Mimo powyższych zarzutów, należy przyznać iż prowadzona jest w porozumieniu z lokalnymi organizacjami kobiecymi.

Malbourne i mężczyźni przeciw przemocy seksualnej

Zupełnie innym przykładem może być grupa „Melbourne And Men Against Sexual Assault” („Malbourne i mężczyźni przeciw przemocy seksualnej”) stworzona w roku 1989. Jej członkowie odrzucają pogląd o genetycznym uwarunkowaniu mężczyzn do przemocy. Uważają, iż istnieje ścisły związek pomiędzy dominującym modelem społecznym (modelem agresywnej męskości) a skalą przemocy seksualnej w społeczeństwie . Nie zgadzają się z opinią, iż przemoc jest naturalnym sposobem wyrażania męskiej natury oraz postulują, aby przyjąć, iż przemoc jest w znacznej mierze uwarunkowana społecznie.

„Melbourne And Men Against Sexual Assault” skupia się głównie na edukacji mężczyzn. Poprzez szereg warsztatów edukacyjnych skierowanych do lokalnej społeczności oraz innych społecznych aktywności, grupa stara się zmienić zarówno indywidualne podejście mężczyzn, jak i kulturowy, społeczny wzór reagowania na przemoc seksualną. Oto cytat z wypowiedzi członków tej organizacji: „aby położyć kres przemocy seksualnej skierowanej w stronę kobiet, będziemy musieli wpłynąć na świadomość dużej grupy społeczeństwa. Nasze działanie to jeden mały krok w tą stronę”. Takie podejście udowadnia, iż część mężczyzn odrzuca koncepcję o wrodzonej męskiej agresji i jest przekonanych co do słuszności pracy nad panującym wzorcem męskości .

Moja siła nie jest po to, aby ranić

Prewencja polegająca na podważaniu systemu patriarchalnego i promowanie alternatywnych wzorców męskości znacznie zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia zachowań agresywnych. Dobrym przykładem współczesnej kampanii skupiającej się na przeciwdziałaniu przemocy może być kolejna akcja grupy „Men Can Stop Rape”. Kampania pod hasłem „Moja siła nie jest po to, aby ranić” polega na podkreślaniu ważnej roli, jaką odgrywają mężczyźni w sprzeciwianiu się przemocy wobec kobiet. Równocześnie kampania propaguje partnerskie, pozbawione przemocy relacje. Akcja prowadzona jest za pomocą plakatów w szkołach i autobusach, wydawania materiałów dydaktycznych dla nauczycieli oraz rozdawania młodzieżowej gazetki.

Mimo pewnych różnic w podejściu do problemu przemocy wobec kobiet, wszystkie przedstawione powyżej grupy prowadzą swoje akcje i kampanie, ściśle współpracując z organizacjami kobiecymi. Oznacza to, iż wspólnie dyskutowana jest strategia i cel akcji. Mężczyźni bardzo zyskują na takiej relacji: uczą się od kobiet z organizacji kobiecych, jak prowadzić kampanie, a przy tym nie ryzykują powielania patriarchalnych schematów władzy. Męskie partnerstwo z kobietami to inspirujący przykład współpracy, która wykracza ponad podziały na płeć i gender.

Jacek Fenderson
Feminista i anarchista. Od wielu lat współpracuje z organizacjami pozarządowymi m.in. Grupą Edukatorów Seksualnych Ponton. Współtworzył kolektywy działające w obszarze praw człowieka i feminizmu m.in. Solidarni z Maxem czy Grupę Anarchofeministyczną A-fe. Aktywista ruchu skłoterskiego. Pracuje w sferze drobnych usług.